Kapag nagkaroon ng singaw sa bibig at maliliit na paltos sa kamay at paa ang isang bata, isa sa mga unang naiisip ng doktor ay ang Hand, Foot and Mouth Disease o HFMD. Karaniwan ito sa mga batang wala pang limang taong gulang, lalo na sa mga nasa daycare, preschool, o madalas makipaglaro sa ibang bata. Bagaman nakakatakot tingnan, kadalasan ay banayad lamang ito at kusang gumagaling sa loob ng 7 hanggang 10 araw. Narito ang mga dapat malaman ng mga magulang.
Ano ang Hand, Foot and Mouth Disease?
Ang HFMD ay isang nakakahawang impeksyon na dulot ng mga virus mula sa pamilyang enterovirus, kadalasang ang coxsackievirus A16 at enterovirus 71. Tinatawag itong “hand, foot and mouth” dahil ang mga pantal at paltos ay karaniwang lumalabas sa kamay, paa, at loob ng bibig. Pwede rin itong magkaroon ng pantal sa puwit, tuhod, at siko.
Hindi ito katulad ng “foot and mouth disease” ng mga hayop gaya ng baka at baboy. Magkaibang virus ang mga ito at hindi naipapasa ang sakit ng hayop sa tao sa ganitong paraan.
Sino ang Madalas Tamaan?
- Mga batang wala pang 5 taong gulang ang pinakamadalas
- Mga batang nasa daycare, preschool, at playground
- Pwede ring tamaan ang mas matatandang bata at matatanda, pero kadalasan ay mas banayad o walang sintomas, kaya hindi nila alam na nakakahawa sila
Mga Sintomas ng HFMD
Karaniwang lumalabas ang sintomas 3 hanggang 6 na araw matapos mahawa. Sunod-sunod ang karaniwang paglabas ng mga ito:
Unang 1 hanggang 2 Araw
- Lagnat, kadalasang low-grade hanggang katamtaman
- Sore throat o masakit na lalamunan
- Kawalan ng gana sa pagkain
- Pagiging iritable at matamlay
Pagkatapos ng 1 hanggang 2 Araw
- Masasakit na singaw sa dila, gilagid, at loob ng pisngi na nagsisimula bilang maliliit na pulang tuldok at nagiging paltos o sugat
- Pantal o paltos sa palad ng kamay at talampakan ng paa; minsan sa puwit, binti, at braso
- Ang pantal ay kadalasang hindi makati, pero maaaring masakit
Dahil masakit ang bibig, maraming bata ang ayaw kumain at uminom. Ito ang pinakamalaking dahilan ng pag-aalala dahil maaari itong humantong sa dehydration.
Minsan, ilang linggo pagkatapos gumaling, napapansin ang pagbabalat ng daliri o pagkatanggal ng kuko. Pansamantala lamang ito at kusang tumutubo ulit ang kuko.
Paano Ito Kumakalat?
Napakabilis kumalat ng HFMD. Naipapasa ito sa pamamagitan ng:
- Laway, sipon, at plema ng may sakit (pag-ubo, pagbahing, paghalik)
- Likido mula sa mga paltos
- Dumi ng may sakit, kaya mahalaga ang paghuhugas pagkatapos magpalit ng diaper
- Mga laruan, hawakan ng pinto, at iba pang bagay na nahawakan ng may virus
Pinakanakakahawa ang bata sa unang linggo ng sakit. Pero ang virus ay maaaring manatili sa dumi nang ilang linggo pa kahit magaling na ang bata.
Paano Naiiba sa Bulutong?
Madalas ipagkamali ang HFMD sa bulutong tubig. Narito ang ilang pagkakaiba:
- HFMD: pantal sa palad, talampakan, at bibig; kadalasang hindi makati; mas kaunti ang paltos
- Bulutong: paltos na nagsisimula sa dibdib, likod, at mukha bago kumalat sa buong katawan; napakakati; dumadaan sa iba’t ibang yugto at nagiging langib
Basahin ang aming artikulo sa chickenpox: sanhi, sintomas at lunas para sa mas detalyadong paghahambing. Ang doktor pa rin ang makapagbibigay ng tiyak na diagnosis.
Gamot at Pag-aalaga sa Bahay
Walang tiyak na gamot o antibiotic laban sa virus ng HFMD, at wala pang bakuna laban dito sa Pilipinas. Ang layunin ng pag-aalaga ay mapaginhawa ang bata habang kusang gumagaling ang katawan.
- Paracetamol para sa lagnat at sakit, ayon sa tamang dosis para sa timbang ng bata. Huwag magbigay ng aspirin sa mga bata.
- Painumin nang madalas pero paunti-unti. Tubig, gatas, malamig na sabaw, o oral rehydration solution (ORS). Para sa sanggol, ipagpatuloy ang pagpapasuso.
- Malalamig at malalambot na pagkain gaya ng lugaw, yogurt, mashed na saging, at gulaman. Iwasan ang maaasim, maaanghang, maaalat, at matitigas na pagkain na nakakairita sa singaw.
- Linisin ang bibig nang banayad. Para sa mas malalaking bata, makakatulong ang pagmumog ng maligamgam na tubig na may kaunting asin. Ang ilang gel o spray para sa singaw ay pwede lamang kung ipinayo ng doktor o pharmacist na angkop sa edad. Para sa dagdag na tips, basahin ang gamot sa singaw.
- Huwag tirisin ang paltos. Hayaan itong kusang matuyo. Panatilihing malinis at tuyo ang balat.
- Pagpahingahin ang bata at panatilihin muna sa bahay.
Paano Maiiwasan ang Pagkalat
- Maghugas ng kamay gamit ang sabon at tubig nang hindi bababa sa 20 segundo, lalo na pagkatapos magpalit ng diaper at bago kumain
- Linisin at i-disinfect ang mga laruan, mesa, at hawakan
- Huwag magpagamit ng iisang baso, kutsara, at tuwalya
- Takpan ang bibig kapag umuubo o bumabahing
- Panatilihin muna sa bahay ang bata habang may lagnat at may bukas pang paltos o sugat sa bibig. Sundin ang patakaran ng paaralan o daycare at payo ng doktor kung kailan siya pwedeng bumalik.
Paglilinis ng Bahay Habang May Sakit ang Bata
Dahil matagal mabuhay ang enterovirus sa mga bagay, mahalaga ang regular na paglilinis. Hugasan ang mga laruang plastik gamit ang sabon at tubig, at punasan ng diluted na bleach solution (ayon sa direksyon sa label) ang mga madalas hawakan gaya ng mesa, hawakan ng pinto, at switch ng ilaw. Labhan nang hiwalay ang mga damit, punda, at tuwalya ng bata gamit ang sabon at, kung kaya, mainit na tubig. Itapon nang maayos ang mga gamit nang diaper at maghugas agad ng kamay pagkatapos. Kung may ibang batang kapatid, ilayo muna sila sa mga laruan at gamit ng may sakit hangga’t maaari. Ang mga simpleng hakbang na ito ay malaking tulong para hindi mahawa ang buong pamilya.
Kailan Dapat Dalhin sa Doktor?
Bagaman kadalasang banayad, dalhin agad ang bata sa doktor o ospital kung:
- Ayaw talagang uminom, kaunti o walang ihi sa loob ng 6 hanggang 8 oras, tuyo ang labi, o walang luha
- Lagnat na mataas o tumatagal nang higit sa 3 araw
- Sanggol na wala pang 6 na buwan
- Labis na pagkaantok, mahirap gisingin, o iritableng-iritable
- Paninigas ng leeg, matinding sakit ng ulo, paulit-ulit na pagsusuka
- Panginginig ng katawan (jerking), panghihina ng braso o binti, o hirap sa paglakad
- Hirap sa paghinga o mabilis na paghinga
Ang mga senyales na ito ay maaaring palatandaan ng bihirang komplikasyon gaya ng viral meningitis o encephalitis, na kailangan ng agarang atensyong medikal.
Mga Madalas Itanong (FAQ)
Pwede bang magkaroon ulit ng HFMD?
Oo. Dahil maraming uri ng enterovirus ang nagdudulot nito, maaaring magkaroon ulit ang bata kapag ibang virus na ang tumama.
Pwede bang paliguan ang batang may HFMD?
Oo, pwede at mainam pa nga para sa kalinisan. Gumamit ng maligamgam na tubig at banayad na sabon, at patuyuin nang dahan-dahan ang balat na may paltos.
Delikado ba ang HFMD sa buntis?
Karamihan ng buntis na nahawa ay banayad lang ang sintomas. Pero kung malapit nang manganak at nagkaroon ng HFMD, ipaalam sa doktor dahil maaaring maipasa ito sa sanggol.
Gaano katagal bago gumaling?
Karaniwang 7 hanggang 10 araw. Ang lagnat ay kadalasang nawawala sa unang 2 hanggang 3 araw, at ang mga singaw ay unti-unting gumagaling sa loob ng isang linggo.
Kailangan ba ng antibiotic?
Hindi, dahil virus ang sanhi. Bibigyan lang ng antibiotic kung may kasabay na bacterial infection na natukoy ng doktor.
Paalala: Ang artikulong ito ay para sa pangkalahatang kaalaman lamang. Kumunsulta sa pediatrician o pumunta sa health center para sa tamang diagnosis at pag-aalaga sa bata, lalo na kung may alinman sa mga babalang senyales.