Kapag may lagnat na hindi bumababa sa loob ng ilang araw, kasabay ng pananakit ng tiyan at panghihina, isa sa mga sakit na dapat isipin ng mga doktor sa Pilipinas ay ang typhoid fever o tipus. Karaniwan pa rin ito sa mga lugar na kulang sa malinis na tubig at maayos na palikuran, lalo na tuwing tag-ulan at pagkatapos ng baha. Ang magandang balita: nagagamot ito at naiiwasan. Sa gabay na ito, aalamin natin ang sanhi, mga sintomas, paano ito natutukoy, ano ang gamot, at mga praktikal na paraan para makaiwas.
Ano ang Typhoid Fever?
Ang typhoid fever ay impeksyon na dulot ng bacteria na Salmonella Typhi. Kapareho ito ng pamilya ng bacteria na nagdudulot ng food poisoning, pero mas malala ang typhoid dahil pumapasok ang mikrobyo sa dugo at kumakalat sa iba’t ibang bahagi ng katawan gaya ng atay, pali (spleen), at bituka. May kahawig din itong sakit na tinatawag na paratyphoid fever, na dulot naman ng Salmonella Paratyphi at karaniwang mas magaan ang sintomas.
Tao lamang ang nagdadala ng Salmonella Typhi. Ibig sabihin, ang pinagmumulan ng impeksyon ay ang dumi ng taong may sakit o ng tinatawag na “carrier”, isang taong gumaling na pero patuloy pa ring naglalabas ng bacteria sa kanyang dumi kahit wala na siyang nararamdaman.
Paano Nakukuha ang Typhoid?
Ang typhoid ay naipapasa sa tinatawag na fecal-oral route: nakakain o nakainom ang tao ng pagkain o tubig na nahaluan ng kahit kaunting dumi ng may sakit o carrier. Ilan sa mga karaniwang paraan:
- Pag-inom ng tubig mula sa poso, balon, o gripo na kontaminado, lalo na pagkatapos ng baha
- Pagkain ng pagkaing inihanda ng taong hindi naghugas ng kamay pagkatapos gumamit ng banyo
- Pagkain ng hilaw na gulay o prutas na hinugasan sa maruming tubig
- Yelo, palamig, o inuming gawa sa tubig na hindi pinakuluan
- Mga lamang-dagat gaya ng talaba at tahong na nakuha sa maruming tubig
Hindi ito basta naipapasa sa paghinga o simpleng paghawak, pero ang maruming kamay ang madalas na tulay ng mikrobyo papunta sa pagkain at bibig.
Mga Sintomas ng Typhoid Fever
Karaniwang lumalabas ang sintomas 6 hanggang 30 araw matapos makuha ang bacteria, at kadalasan ay unti-unti ang simula. Ito ang mga madalas makita:
- Lagnat na pataas nang pataas sa loob ng ilang araw, na maaaring umabot sa 39–40°C
- Panghihina, pagkapagod, at pananakit ng katawan
- Pananakit ng ulo
- Pananakit ng tiyan at kawalan ng ganang kumain
- Pagtitibi (constipation), lalo na sa matatanda, o pagtatae, na mas madalas sa mga bata
- Tuyong ubo
- Minsan, maliliit na kulay-rosas na batik sa dibdib o tiyan (rose spots)
- Paglaki ng atay o pali na makakapa ng doktor
Dahil kahawig ito ng ibang sakit na may lagnat, madali itong mapagkamalan. Sa Pilipinas, kasama sa iniisip ng doktor ang dengue, leptospirosis, malaria sa ilang probinsya, at trangkaso. Kaya mahalaga ang tamang pagsusuri sa halip na hulaan lang sa bahay.
I-download ang Printable
11-pahinang talaan ng lagnat, gamot, at mga senyales na dapat bantayan, handang i-print (A4). ₱79.
Mga Senyales ng Komplikasyon
Kapag hindi nagamot, maaaring lumala ang typhoid pagkatapos ng dalawa hanggang tatlong linggo. Pumunta agad sa emergency room kung may:
- Biglaan at matinding pananakit ng tiyan, o naninigas na tiyan
- Dumi na kulay itim o may dugo
- Pagsusuka nang paulit-ulit at hindi makainom
- Pagkalito, sobrang antok, o pagbabago sa ugali
- Mga senyales ng dehydration gaya ng tuyong labi at kakaunting ihi
Ang pinakamapanganib na komplikasyon ay ang pagdurugo o pagbutas ng bituka (intestinal perforation), na kailangan ng agarang operasyon.
Paano Natutukoy ang Typhoid?
Ang doktor ang magpapasya kung anong pagsusuri ang kailangan batay sa sintomas at kasaysayan. Karaniwang ginagamit ang:
- Blood culture: ito ang pangunahing pagsusuri lalo na sa unang linggo ng sakit. Kinukuhanan ng dugo at pinapatubo ang bacteria sa laboratoryo.
- Stool o urine culture: maaaring makatulong lalo na sa mga sumunod na linggo o para matukoy ang carrier.
- Rapid tests at Widal test: madalas pa ring ginagamit, pero hindi sila laging maaasahan. Puwedeng maging positibo ang Widal kahit walang typhoid, o negatibo kahit mayroon. Kaya binabasa ito ng doktor kasama ng iba pang resulta.
- Complete blood count (CBC): para makita ang pangkalahatang kalagayan ng dugo.
Gamot sa Typhoid Fever
Ang typhoid ay ginagamot ng antibiotic na inireseta ng doktor. Ang pagpili ng antibiotic ay nakadepende sa edad, bigat ng sakit, at sa kung anong gamot ang gumagana pa laban sa bacteria sa lugar ninyo, dahil may mga strain na lumalaban na sa ilang antibiotic. Kaya hindi ito dapat gamutin nang mag-isa gamit ang natirang antibiotic sa bahay. Basahin din ang aming gabay kung kailan puwede at hindi puwedeng uminom ng antibiotics.
Mahahalagang paalala habang ginagamot:
- Tapusin ang buong kurso ng antibiotic kahit maganda na ang pakiramdam. Ang maagang pagtigil ay puwedeng magpabalik ng sakit o magpalakas sa resistensya ng bacteria.
- Ang mga banayad na kaso ay kadalasang nagagamot sa bahay gamit ang iniinom na antibiotic. Ang malulubhang kaso, o kung hindi makainom, ay kailangang ma-admit sa ospital para sa gamot sa ugat (IV).
- Karaniwang bumubuti ang lagnat sa loob ng ilang araw matapos magsimula ang tamang antibiotic.
- Para sa lagnat at pananakit ng katawan, kadalasang paracetamol ang ligtas na pinapayo. Iwasan ang pag-inom ng ibang pain reliever nang walang payo ng doktor dahil sa posibleng pagdurugo sa bituka. Tingnan ang aming gabay sa gamot sa lagnat.
Pag-aalaga sa Bahay Habang Nagpapagaling
Kasabay ng gamot mula sa doktor, malaking tulong ang tamang pag-aalaga:
- Uminom ng sapat na tubig o oral rehydration solution (ORS), lalo na kung may pagtatae o pagpapawis dahil sa lagnat. May dagdag na tips sa aming artikulo tungkol sa gamot sa pagtatae.
- Kumain ng malambot at madaling tunawing pagkain gaya ng lugaw, sopas, nilagang itlog, saging, at kanin na may sabaw. Unti-unting ibalik ang karaniwang pagkain habang gumagaan ang pakiramdam.
- Magpahinga nang husto. Matagal bago tuluyang bumalik ang lakas, kaya huwag magmadaling bumalik sa mabigat na trabaho.
- Maghugas ng kamay gamit ang sabon pagkatapos gumamit ng banyo at bago humawak ng pagkain, para hindi mahawa ang kasama sa bahay.
- Huwag munang magluto o maghanda ng pagkain para sa iba hangga’t hindi sinasabi ng doktor na ligtas na.
- Bumalik sa doktor kung hindi bumababa ang lagnat pagkatapos ng ilang araw ng gamot, o kung lumitaw ang alinmang senyales ng komplikasyon.
Paano Makaiwas sa Typhoid
Ang pag-iwas sa typhoid ay halos kapareho ng pag-iwas sa iba pang sakit sa tiyan gaya ng amoebiasis at cholera:
- Uminom lamang ng ligtas na tubig. Kung hindi sigurado, pakuluan ang tubig nang hindi bababa sa isang minutong tuloy-tuloy na pagkulo, o gumamit ng tubig na alam mong ligtas.
- Mag-ingat sa yelo at palamig na hindi alam ang pinanggalingan ng tubig.
- Lutuing mabuti ang pagkain at kainin habang mainit pa.
- Hugasan at balatan ang prutas, at hugasan ang gulay sa malinis na tubig.
- Maghugas ng kamay bago kumain, bago magluto, at pagkatapos gumamit ng banyo o magpalit ng diaper.
- Magpabakuna. May bakuna laban sa typhoid, kabilang ang mas bagong typhoid conjugate vaccine na puwede kahit sa mga bata. Itanong sa inyong doktor o health center kung kailangan ito ng pamilya, lalo na kung madalas kumain sa labas o nakatira sa lugar na madalas bahain.
Tandaan na hindi 100% ang proteksyon ng bakuna, kaya kailangan pa rin ang malinis na pagkain, tubig, at paghuhugas ng kamay.
Typhoid at mga Bata
Puwedeng magkaroon ng typhoid ang mga bata, at minsan ay iba ang itsura nito sa kanila: mas madalas ang pagtatae kaysa pagtitibi, at puwedeng mas mabilis silang ma-dehydrate. Dalhin agad sa doktor ang batang may lagnat nang higit tatlong araw, ayaw uminom, matamlay, o may madalas na pagsusuka at pagtatae.
Mga Madalas Itanong (FAQ)
Nakakahawa ba ang typhoid?
Oo, pero hindi sa paghinga. Naipapasa ito kapag may nakakain o nakainom ng pagkain o tubig na nahaluan ng dumi ng taong may sakit o carrier. Ang paghuhugas ng kamay at ligtas na paghahanda ng pagkain ang pinakamabisang proteksyon ng pamilya.
Gaano katagal bago gumaling sa typhoid?
Sa tamang antibiotic, kadalasang bumubuti ang lagnat sa loob ng ilang araw, pero ang panghihina ay puwedeng tumagal nang ilang linggo. Kapag hindi nagamot, maaaring tumagal ang sakit nang ilang linggo at mas mataas ang panganib ng komplikasyon.
Puwede bang bumalik ang typhoid?
Oo. May mga pasyenteng nagkakaroon ng relapse ilang linggo matapos gumaling, kaya mahalagang tapusin ang buong gamot at bumalik sa doktor kung bumalik ang lagnat.
Sapat na ba ang Widal test para masabing may typhoid?
Hindi palagi. Ang Widal ay puwedeng magbigay ng maling resulta. Ang doktor ang magbabasa nito kasama ng sintomas at iba pang pagsusuri gaya ng blood culture.
Ano ang bawal kainin kapag may typhoid?
Iwasan muna ang maaanghang, mamantika, at matitigas na pagkain na mabigat sa tiyan, pati ang alak. Mas mainam ang malalambot na pagkain at maraming likido habang nagpapagaling.
Paalala: Ang artikulong ito ay pang-impormasyon lamang at hindi kapalit ng pagsusuri ng doktor. Kung may lagnat na tumatagal nang higit tatlong araw, matinding pananakit ng tiyan, o dumi na may dugo, kumunsulta sa doktor o pumunta agad sa pinakamalapit na health center o ospital.